Το Έργο Τέχνης
Τι Ακριβώς Βλέπετε στον Μυστικό Δείπνο
Δεν είναι νωπογραφία, άρχισε να φθείρεται σχεδόν αμέσως και επέζησε από βομβαρδισμό στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο κατά τύχη. Να τι πραγματικά υπάρχει σε αυτόν τον τοίχο.
Check dates and availability ↗Ο Μυστικός Δείπνος — βασικά στοιχεία
| Πτυχή | Λεπτομέρεια |
|---|---|
| Καλλιτέχνης / χρονολογία | Λεονάρντο ντα Βίντσι, περ. 1495-1498 |
| Διαστάσεις | 460 x 880 εκ. (4,6 x 8,8 μ.) |
| Τεχνική | Τέμπερα και λάδι σε ξηρό επίχρισμα — όχι αυθεντική νωπογραφία |
| Αποκατάσταση | 1977/78–1999, υπό την καθοδήγηση της Pinin Brambilla Barcilon· αποκαλύφθηκε στις 28 Μαΐου 1999 |
| Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος | Η στέγη του ρεφεκτορίου βομβαρδίστηκε στις 16 Αυγούστου 1943· ο τοίχος με την τοιχογραφία επέζησε, προστατευμένος με σάκους άμμου από το 1940 |
| Απέναντι τοίχος | Η Σταύρωση του Giovanni Donato Montorfano, 1495, αυθεντική νωπογραφία |
Δεν είναι νωπογραφία — και αυτό το γεγονός εξηγεί τα πάντα
Ένας από τους πιο διαδεδομένους μύθους για τον Μυστικό Δείπνο είναι ότι πρόκειται για νωπογραφία. Δεν είναι. Η αυθεντική νωπογραφία σημαίνει ζωγραφική σε υγρό επίχρισμα, όπου η χρωστική ουσία δένεται με τον τοίχο καθώς στεγνώνει και είναι εξαιρετικά ανθεκτική. Ο Λεονάρντο αντίθετα ζωγράφισε με τέμπερα και λάδι απευθείας πάνω σε δύο στρώσεις ξηρού επιχρίσματος, χτισμένες πάνω σε βάση από πίσσα, γύψο και μαστίχα. Αυτή η επιλογή του επέτρεψε να δουλέψει αργά, να διορθώσει λεπτομέρειες και να ελέγξει τη λεπτή φωτεινότητα με τρόπο που το ταχυστεγνό υγρό επίχρισμα της νωπογραφίας δεν επιτρέπει ποτέ — αλλά σήμαινε ότι το χρώμα έμενε στην επιφάνεια αντί να συγχωνεύεται με τον τοίχο, θυσιάζοντας την ανθεκτικότητα που συνήθως παρέχει η νωπογραφία.
Η φθορά άρχισε σχεδόν αμέσως
Ο συμβιβασμός που έκανε ο Λεονάρντο για μεγαλύτερο καλλιτεχνικό έλεγχο είχε πραγματικό κόστος σχεδόν αμέσως. Οι απολεπίσεις ήταν ήδη ορατές μέσα σε περίπου είκοσι χρόνια από την ολοκλήρωση, το 1517, και μια γραπτή μαρτυρία του 1582 περιγράφει την τοιχογραφία ως ήδη κατεστραμμένη. Δεν ήταν μια αργή φθορά αιώνων που παρατήρησαν μόνο οι πρόσφατες γενιές — οι σύγχρονοί του και όσοι έζησαν λίγο μετά κατέγραφαν την αποσύνθεσή της ήδη όσο ο Λεονάρντο ήταν εν ζωή και αμέσως μετά. Είναι μια εντυπωσιακή αντίθεση με τη διαρκή φήμη της ίδιας της εικόνας, και είναι το άμεσο αποτέλεσμα της ανορθόδοξης τεχνικής του ξηρού επιχρίσματος που περιγράφηκε παραπάνω.
Ζωγραφισμένος περίπου μεταξύ 1495 και 1498, σε τεράστια κλίμακα
Ο Λεονάρντο εργάστηκε στην τοιχογραφία στο ρefettorio της Σάντα Μαρία ντελε Γκράτσιε περίπου από το 1495 έως το 1498. Πρόκειται για ένα έργο πραγματικά μεγάλης κλίμακας, με διαστάσεις 460 επί 880 εκατοστά — 4,6 επί 8,8 μέτρα — που καλύπτει τον τοίχο στο βάθος της τραπεζαρίας για την οποία δημιουργήθηκε. Όταν στέκεσαι μπροστά του, η κλίμακα είναι μέρος αυτού που κάνει την εμπειρία διαφορετική από το να βλέπεις έναν πίνακα σε κορνίζα σε μια γκαλερί: σχεδιάστηκε ως αρχιτεκτονικό κεντρικό σημείο για τους μοναχούς που έτρωγαν σε εκείνη τη συγκεκριμένη αίθουσα, όχι ως ένα φορητό έργο τέχνης, και η ίδια η αίθουσα παραμένει μέρος της εμπειρίας και σήμερα.
Πώς επέζησε από βομβαρδισμό στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο — κατά τύχη
Στις 16 Αυγούστου 1943, βρετανικός βομβαρδισμός της RAF κατέστρεψε την οροφή του ρefettorio και δύο από τους πλευρικούς τοίχους του. Ο τοίχος που φέρει τον Μυστικό Δείπνο επέζησε, αλλά όχι χάρη σε κάποιον ειδικό σχεδιασμό — οι υπεύθυνοι του κτιρίου είχαν τοποθετήσει σάκους άμμου και σκαλωσιές σε εκείνον τον συγκεκριμένο τοίχο ήδη από το 1940, χρόνια πριν από την επιδρομή, ως γενική προφύλαξη εν καιρώ πολέμου και όχι ως στοχευμένη προσπάθεια διάσωσης της τοιχογραφίας. Ακόμη και αφού επέζησε της έκρηξης, ο τοίχος έμεινε εκτεθειμένος στον ανοιχτό αέρα και στις καιρικές συνθήκες για περίπου δύο χρόνια, όσο το ρefettorio παρέμενε κατεστραμμένο, προσθέτοντας περαιτέρω πίεση σε μια ήδη εύθραυστη ζωγραφισμένη επιφάνεια.
Η αποκατάσταση του 1999: καθαρισμός, όχι επαναζωγράφιση
Μια μεγάλη αποκατάσταση διήρκεσε από το 1977/78 έως το 1999, με επικεφαλής τη συντηρήτρια Pinin Brambilla Barcilon, και το αποτέλεσμα παρουσιάστηκε στις 28 Μαΐου 1999. Είναι σημαντικό να κατανοήσουμε τι έκανε πραγματικά αυτή η αποκατάσταση: αφαίρεσε αιώνες επιζωγραφίσεων, βρωμιάς και παλαιότερων καλοπροαίρετων αλλά καταστροφικών επεμβάσεων, αποκαλύπτοντας ό,τι είχε απομείνει από την αρχική επιφάνεια του Λεονάρντο από κάτω. Δεν επαναζωγράφισε ούτε αναδημιούργησε χαμένα τμήματα. Το ορατό αποτέλεσμα είναι πιο θαμπό και πιο αποσπασματικό από τη ζωντανή εικόνα που συχνά αναπαράγεται στα βιβλία, αλλά αποτελεί ένα πολύ πιο ακριβές παράθυρο σε ό,τι πραγματικά ζωγράφισε ο Λεονάρντο από ό,τι ήταν ποτέ η επιζωγραφισμένη εκδοχή.
Ο παραμελημένος τοίχος απέναντι
Απέναντι από τον Μυστικό Δείπνο, στον απέναντι τοίχο του ρefettorio, βρίσκεται η Σταύρωση του Giovanni Donato Montorfano, ζωγραφισμένη το 1495 ως αυθεντική νωπογραφία — και, εύστοχα, σε πολύ καλύτερη κατάσταση από την πειραματική τεχνική του Λεονάρντο στην άλλη άκρη της αίθουσας. Στις κάτω γωνίες της περιλαμβάνονται πορτρέτα της οικογένειας Σφόρτσα, που γενικά αποδίδονται στον Λεονάρντο και φιλοτεχνήθηκαν σε ξηρό σοβά με την ίδια εύθραυστη μέθοδο με το κύριο έργο του: ο Λοντοβίκο ιλ Μόρο, η Βεατρίκη ντ' Έστε και οι γιοι τους, αν και αυτές οι μορφές είναι πλέον ελάχιστα διακριτές. Είναι εύκολο να περάσει κανείς μπροστά από αυτόν τον τοίχο χωρίς να τον προσέξει, αλλά προσφέρει μια άμεση, ορατή σύγκριση μεταξύ της ανθεκτικότητας της νωπογραφίας και της τεχνικής του ξηρού σοβά που έκανε το αριστούργημα του Λεονάρντο τόσο ευάλωτο. Τα εισιτήρια απλής εισόδου για να δει κανείς και τους δύο τοίχους πωλούνται μόνο από το ίδιο το μουσείο, μέσω του cenacolovinciano.org.